آموزش طراحی لی‌اوت نقشه استاندارد در GIS www gisland org ۰۹۱۲۰۴۳۸۸۷۴

نویسنده: دکتر سعید جوی زاده | مشاوره و آموزش تخصصی GIS: ۰۹۱۲۰۴۳۸۸۷۴

آموزش طراحی لی‌اوت نقشه آخرین حلقه زنجیره هر پروژه GIS و در عین حال نخستین چیزی است که مخاطب می‌بیند. ممکن است هفته‌ها برای گردآوری داده و تحلیل وقت گذاشته باشید، اما کارفرما، استاد راهنما یا مدیر شما کیفیت کار را از روی نقشه خروجی قضاوت می‌کند. نقشه‌ای با راهنمای ناخوانا، مقیاس نادرست، رنگ‌های نامناسب و چیدمان شلوغ، ارزش تحلیل دقیق را از میان می‌برد. در این راهنما اصول طراحی صفحه نقشه، عناصر ضروری، مراحل کار در ArcGIS Pro و QGIS و تنظیمات خروجی را گام‌به‌گام مرور می‌کنیم. برای بازبینی نقشه‌های خود با شماره ۰۹۱۲۰۴۳۸۸۷۴ تماس بگیرید.

لی‌اوت چیست و چه تفاوتی با نمای نقشه دارد؟

در نمای نقشه با داده کار می‌کنید: لایه اضافه می‌کنید، ویرایش و تحلیل انجام می‌دهید. لی‌اوت صفحه‌ای مجازی با ابعاد کاغذ است که نقشه و عناصر پیرامونی آن، مانند عنوان و راهنما، روی آن چیده می‌شوند تا برای چاپ یا انتشار آماده شود. در ArcGIS Pro و QGIS می‌توان چندین لی‌اوت را در یک پروژه نگه داشت و هر کدام را به یک یا چند نمای نقشه پیوند داد. تغییر در نمادگذاری لایه‌ها به‌طور خودکار در لی‌اوت نیز دیده می‌شود.

پیش از طراحی: سه پرسش کلیدی

نخست، مخاطب کیست؟ نقشه برای متخصص با نقشه برای عموم مردم تفاوت دارد؛ مخاطب عمومی به توضیح بیشتر و جزئیات کمتر نیاز دارد. دوم، پیام اصلی نقشه چیست؟ هر نقشه باید یک پیام روشن داشته باشد، مثلاً «مناطق پرخطر سیلاب در شهر». هر چیزی که به این پیام کمک نمی‌کند باید کم‌رنگ یا حذف شود. سوم، نقشه در چه قالب و ابعادی دیده می‌شود؟ نقشه A4 در پایان‌نامه، پوستر A0 روی دیوار و تصویر در اسلاید، هر کدام اندازه قلم، ضخامت خط و میزان جزئیات متفاوتی می‌طلبند. اندازه و جهت صفحه را پیش از هر کار دیگری تعیین کنید، چون تغییر آن در میانه راه، همه چیدمان را به هم می‌ریزد.

عناصر ضروری یک نقشه استاندارد

بدنه نقشه

بدنه مهم‌ترین عنصر است و باید بیشترین فضای صفحه را بگیرد. محدوده مطالعاتی را در مرکز قرار دهید و اندکی حاشیه در اطراف آن بگذارید تا موقعیت نسبت به پیرامون قابل تشخیص باشد.

عنوان

عنوان باید کوتاه و گویا باشد و موضوع، مکان و در صورت نیاز زمان را بیان کند؛ مانند «نقشه کاربری اراضی شهرستان مرودشت، سال ۱۴۰۴». نوشتن واژه «نقشه» در ابتدای عنوان ضرورتی ندارد. در پایان‌نامه‌ها عنوان معمولاً در زیرنویس شکل می‌آید و می‌توان آن را از روی خود نقشه حذف کرد.

راهنما

راهنما فقط باید نمادهایی را توضیح دهد که در نقشه دیده می‌شوند. نام لایه‌ها را از حالت فنی، مانند landuse_final، به عبارت خوانا تغییر دهید. ترتیب اقلام را منطقی بچینید: ابتدا نقاط، سپس خطوط و در پایان سطوح. برای داده‌های عددی، مقادیر را گرد و واحد را ذکر کنید.

مقیاس

مقیاس خطی بر مقیاس عددی برتری دارد، زیرا با کوچک و بزرگ شدن تصویر در چاپ یا نمایش همچنان درست می‌ماند. اعداد مقیاس را گرد انتخاب کنید و واحد را متناسب با وسعت منطقه، متر یا کیلومتر، بگذارید. توجه کنید که مقیاس خطی تنها زمانی معتبر است که نقشه سیستم تصویر متری داشته باشد.

جهت شمال

نماد ساده و کوچک انتخاب کنید. نمادهای تزئینی بزرگ توجه را از نقشه می‌گیرند. اگر شبکه مختصات روی نقشه رسم شده، جهت شمال از آن قابل تشخیص است، اما عرف نقشه‌های ایران وجود هر دو است.

شبکه مختصات

شبکه یا دست‌کم علامت‌های مختصات در حاشیه، موقعیت مطلق نقشه را نشان می‌دهد. برای نقشه‌های بزرگ‌مقیاس از مختصات متری و برای نقشه‌های کوچک‌مقیاس از طول و عرض جغرافیایی استفاده می‌شود. تعداد خطوط را محدود نگه دارید و برچسب‌ها را بدون رقم اعشار اضافی تنظیم کنید.

اطلاعات تکمیلی

منبع و تاریخ داده‌ها، سیستم مختصات، نام تهیه‌کننده و تاریخ تهیه باید با قلم کوچک در گوشه‌ای از نقشه بیاید. نقشه موقعیت، یعنی نقشه کوچکی که جای محدوده را در استان یا کشور نشان می‌دهد، برای مخاطبی که منطقه را نمی‌شناسد بسیار سودمند است.

اصول چیدمان و سلسله‌مراتب بصری

چشم مخاطب باید ابتدا بدنه نقشه، سپس عنوان و پس از آن راهنما را ببیند. این ترتیب با اندازه، تضاد رنگ و جای‌گیری عناصر ساخته می‌شود. عناصر را به هم تراز کنید؛ لبه راهنما، مقیاس و کادر اطلاعات باید روی خطوط فرضی مشترک قرار گیرند. فضای خالی را دشمن ندانید؛ فاصله مناسب میان عناصر خوانایی را بالا می‌برد. از قرار دادن کادر دور تک‌تک عناصر بپرهیزید و به جای آن از تراز و فاصله برای ایجاد نظم کمک بگیرید. تعادل صفحه را نیز در نظر داشته باشید تا همه عناصر سنگین در یک سمت جمع نشوند.

رنگ و نمادگذاری

انتخاب رنگ باید از نوع داده پیروی کند. برای داده‌های کمی ترتیبی، مانند تراکم جمعیت یا میزان بارش، از طیف تک‌رنگ روشن به تیره استفاده کنید تا شدت پدیده به‌طور شهودی درک شود. برای داده‌هایی با نقطه میانی معنادار، مانند تغییرات مثبت و منفی، طیف دوسویه مناسب است. برای داده‌های اسمی، مانند انواع کاربری، رنگ‌های متمایز با روشنایی مشابه برگزینید و قراردادهای آشنا را رعایت کنید: آبی برای آب، سبز برای پوشش گیاهی. تعداد طبقات را از هفت بیشتر نکنید، زیرا چشم توان تفکیک آن را ندارد. به کاربران دچار کوررنگی نیز توجه کنید و از ترکیب قرمز و سبز برای تمایز اصلی بپرهیزید. اگر نقشه سیاه‌وسفید چاپ می‌شود، حتماً پیش‌نمایش خاکستری آن را بررسی کنید.

برچسب‌ها و قلم

در کل نقشه حداکثر از دو خانواده قلم استفاده کنید. برای نقشه‌های فارسی قلم‌های خوانای استاندارد را به کار ببرید و از قلم‌های تزئینی دوری کنید. اندازه قلم برچسب‌ها در نقشه چاپی نباید از حدود شش تا هفت پوینت کوچک‌تر شود. قراردادهای کارتوگرافی را رعایت کنید: نام عوارض آبی معمولاً به رنگ آبی و مورب نوشته می‌شود و نام عوارض خطی در امتداد خود عارضه می‌آید. هاله سفید نازک دور برچسب‌ها خوانایی آن‌ها را روی زمینه‌های شلوغ بهبود می‌دهد. از روی‌هم‌افتادن برچسب‌ها جلوگیری کنید و در صورت نیاز آن‌ها را به حاشیه‌نویسی تبدیل و دستی جابه‌جا کنید.

ساخت لی‌اوت در ArcGIS Pro

  • از زبانه Insert روی New Layout کلیک و اندازه و جهت صفحه را انتخاب کنید.
  • با Map Frame نمای نقشه را روی صفحه رسم کنید.
  • برای تنظیم محدوده و مقیاس، روی کادر نقشه راست‌کلیک و Activate را بزنید؛ پس از تنظیم، به لی‌اوت بازگردید و مقیاس را به عدد گرد ثابت کنید.
  • از گروه Map Surrounds جهت شمال، مقیاس و راهنما را اضافه کنید. هر عنصر به کادر نقشه انتخاب‌شده پیوند می‌خورد.
  • برای شبکه مختصات، از منوی Grid نوع مناسب را برگزینید و در تنظیمات، فاصله خطوط و قالب برچسب‌ها را اصلاح کنید.
  • متن‌ها را با ابزار Text و متن‌های پویا مانند تاریخ و سیستم مختصات را با Dynamic Text درج کنید.
  • با خط‌کش‌ها و خطوط راهنما عناصر را تراز کنید.
  • برای نقشه موقعیت، یک کادر نقشه دوم اضافه و با Extent Indicator محدوده اصلی را روی آن مشخص کنید.

ساخت لی‌اوت در QGIS

در QGIS از منوی Project گزینه New Print Layout را بزنید. در پنجره طراحی، با Add Map بدنه نقشه را رسم و از پنل Item Properties مقیاس را تنظیم کنید. راهنما، مقیاس، جهت شمال و برچسب متنی از منوی Add Item افزوده می‌شوند. برای ویرایش دستی راهنما، تیک به‌روزرسانی خودکار را بردارید تا بتوانید اقلام را حذف، جابه‌جا و بازنویسی کنید. شبکه مختصات در بخش Grids تنظیمات نقشه قرار دارد و نقشه موقعیت با افزودن نقشه دوم و بخش Overviews ساخته می‌شود. با قابلیت Atlas نیز می‌توانید برای ده‌ها محدوده، مثلاً همه دهستان‌های یک شهرستان، به‌طور خودکار نقشه‌های هم‌شکل تولید کنید. شروع کار با این نرم‌افزار در راهنمای کاربردی QGIS آمده است.

تنظیمات خروجی

برای چاپ، قالب PDF بهترین انتخاب است، زیرا متن و خطوط را به‌صورت برداری نگه می‌دارد و در هر اندازه‌ای واضح می‌ماند. وضوح سیصد نقطه در اینچ برای چاپ معمولی کافی است. برای درج در فایل متنی پایان‌نامه یا گزارش، خروجی PNG یا TIFF با همان وضوح مناسب است؛ قالب JPEG به دلیل فشرده‌سازی، لبه متن‌ها و خطوط را کدر می‌کند. برای نمایش روی صفحه و وب، وضوح کمتر کافی است و حجم فایل را پایین نگه می‌دارد. پیش از چاپ نهایی، یک نسخه آزمایشی در اندازه واقعی چاپ کنید؛ بسیاری از ایرادها، مانند ریز بودن قلم یا تیرگی رنگ‌ها، فقط روی کاغذ دیده می‌شوند.

ده اشتباه رایج در لی‌اوت

  • کوچک بودن بدنه نقشه و بزرگ بودن عناصر جانبی.
  • راهنمای حاوی نام فنی لایه‌ها یا اقلامی که در نقشه نیستند.
  • مقیاس با اعداد غیرگرد یا واحد نامناسب.
  • نبود منبع و تاریخ داده.
  • استفاده از رنگ‌های تند و اشباع برای سطوح بزرگ.
  • برچسب‌های روی‌هم‌افتاده و ناخوانا.
  • نقشه پایه شلوغ که بر لایه‌های اصلی غلبه می‌کند.
  • ناهماهنگی قلم‌ها و اندازه‌ها.
  • خروجی با وضوح پایین.
  • بی‌توجهی به چاپ سیاه‌وسفید.

قالب آماده و یکپارچگی نقشه‌های یک پروژه

در یک گزارش یا پایان‌نامه معمولاً ده‌ها نقشه وجود دارد و همه باید ظاهر یکسانی داشته باشند: جای عنوان، راهنما و مقیاس، نوع قلم و رنگ کادرها. پس از طراحی نخستین نقشه، آن را به‌عنوان قالب ذخیره کنید. در ArcGIS Pro لی‌اوت را می‌توان به‌صورت فایل قالب ذخیره و در پروژه‌های دیگر وارد کرد و در QGIS نیز امکان ذخیره و بارگذاری قالب وجود دارد. این کار هم در زمان صرفه‌جویی می‌کند و هم هویت بصری یکدستی به کار شما می‌دهد. سازمان‌ها نیز می‌توانند با یک قالب استاندارد دارای نشان و مشخصات خود، همه نقشه‌های خروجی واحدها را هماهنگ کنند.

نقشه پایه و میزان جزئیات

نقشه پایه، مانند تصویر ماهواره‌ای یا نقشه خیابان‌ها، به مخاطب کمک می‌کند موقعیت را بشناسد، اما اگر پررنگ باشد با لایه‌های موضوعی رقابت می‌کند. شفافیت نقشه پایه را افزایش دهید یا نسخه خاکستری و کم‌رنگ آن را به کار ببرید تا موضوع اصلی برجسته بماند. برای نقشه‌های موضوعی مانند پهنه‌بندی، اغلب چند عارضه مرجع ساده، مثل مرز تقسیمات، راه‌های اصلی، رودخانه‌ها و نام چند شهر، بسیار مؤثرتر از تصویر ماهواره‌ای است. سایه‌روشن ارتفاعی کم‌رنگ در زیر لایه‌ها نیز حس ناهمواری را بدون شلوغ کردن نقشه منتقل می‌کند.

میزان جزئیات باید با مقیاس هماهنگ باشد. نمایش همه کوچه‌های شهر در نقشه‌ای در مقیاس استان فقط لکه‌ای تیره ایجاد می‌کند. لایه‌ها را متناسب با مقیاس خروجی ساده یا فیلتر کنید؛ برای نمونه فقط راه‌های اصلی و شهرهای بالاتر از جمعیت مشخص را نشان دهید. قاعده ساده‌ای وجود دارد: اگر حذف یک عنصر از درک پیام نقشه چیزی کم نمی‌کند، آن عنصر اضافه است.

بازبینی نهایی پیش از تحویل

پیش از ارسال نقشه، این فهرست کوتاه را مرور کنید: آیا عنوان با محتوای نقشه هم‌خوان است؟ آیا همه نمادهای نقشه در راهنما آمده‌اند؟ آیا واحد مقادیر نوشته شده است؟ آیا غلط املایی در متن‌ها وجود ندارد؟ آیا مقیاس و شبکه مختصات درست‌اند؟ آیا منبع و تاریخ داده ذکر شده است؟ سپس نقشه را به فردی ناآشنا با پروژه نشان دهید و بپرسید چه برداشتی از آن دارد. اگر برداشت او با پیام مورد نظر شما یکی بود، نقشه آماده است.

پرسش‌های متداول

آیا هر نقشه باید همه عناصر را داشته باشد؟

بدنه، راهنما، مقیاس و منبع تقریباً همیشه لازم‌اند. سایر عناصر به کاربرد بستگی دارد؛ در نقشه‌های درون متن گزارش، عنوان در زیرنویس می‌آید.

چرا مقیاس خطی من عدد عجیب نشان می‌دهد؟

احتمالاً نقشه سیستم مختصات جغرافیایی دارد. سیستم مختصات نمای نقشه را به یک سیستم تصویر متری مانند UTM تغییر دهید.

چگونه نقشه فارسی با اعداد فارسی بسازیم؟

با انتخاب قلم فارسی مناسب برای برچسب‌ها و راهنما، اعداد نیز فارسی نمایش داده می‌شوند. قالب‌بندی اعداد شبکه مختصات را جداگانه بررسی کنید.

جمع‌بندی

لی‌اوت خوب، نقشه‌ای است که پیام خود را در چند ثانیه منتقل کند: بدنه بزرگ و روشن، راهنمای خوانا، مقیاس درست، رنگ‌های متناسب با داده و چیدمان منظم. با رعایت این اصول و استفاده از قالب ثابت، خروجی کار شما حرفه‌ای و قابل اعتماد خواهد بود. برای یادگیری عملی کارتوگرافی و ثبت‌نام در دوره‌های آموزش GIS، با شماره ۰۹۱۲۰۴۳۸۸۷۴ تماس بگیرید.

مطالب مرتبط در GISLand

درباره نویسنده

این مقاله را دکتر سعید جوی زاده، مدرس و مشاور سیستم اطلاعات جغرافیایی در www.gisland.org نوشته است. برای دریافت مشاوره GIS، ثبت‌نام در دوره‌های آموزش GIS یا سفارش پروژه، با شماره ۰۹۱۲۰۴۳۸۸۷۴ تماس بگیرید.

آموزش ArcGIS Proآموزش GIS

مطالب مرتبط ...

بدون دیدگاه

دیدگاهتان را بنویسید